به گزارش ماهنامه اقتصاد ۳۶۰
به گزارش خبرفوری، پاسخ کوتاه این است که مسیرهای جایگزین وجود دارند، اما در شرایط فعلی نمیتوانند جای بنادر جنوبی را بهطور کامل پر کنند.
حرکت تجارت به سمت شمال
اقتصادنیوز با استناد به گزارشهایی از دویچهوله و الجزیره نوشته است که ایران در واکنش به اختلال در تجارت از بنادر جنوبی، به دنبال استفاده بیشتر از ظرفیت بنادر شمالی، دریای خزر و مسیرهای زمینی است. این مسیرها میتوانند برای انتقال بخشی از کالاهای اساسی، مواد غذایی، دارو و برخی کالاهای صنعتی مورد استفاده قرار گیرند.
بنادر شمالی ایران نیز ظرفیت قابل توجهی دارند. مجموع ظرفیت اسمی این بنادر بیش از ۳۰ میلیون تن در سال برآورد شده و بخشی از این ظرفیت همچنان مورد استفاده قرار نمیگیرد. در نتیجه، در صورت افزایش فشار بر مسیرهای جنوبی، امکان افزایش فعالیت در بنادر شمالی وجود دارد.
کریدورهای زمینی؛ راه نجات یا مسیر پرهزینه؟
در کنار دریای خزر، شبکهای از مسیرهای زمینی از طریق ترکیه، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی میتواند به ایران امکان دهد بخشی از تجارت خود را از مسیرهای غیرجنوبی ادامه دهد.
بیشتر بخوانید:
چرا نفت ۲۰۰ دلاری نشد؟ آیا تنگه هرمز اهمیتش را از دست داده است؟
بازی نفتی چین؛ فشار قیمتها آمریکا و ایران را دوباره به مذاکره نزدیک میکند؟
مراقب گوشیهایتان باشید! |با توقف پروازهای عمان، گوشی وارد کشور نمیشود
یک سوم برق تهران خرج بیتکوین میشود! | سود دلاری از خاموشی خانه مردم!
اما این مسیرها با محدودیتهای جدی روبهرو هستند. یکی از مهمترین گلوگاهها، تکمیلنشدن خط ریلی رشت–آستارا است؛ مسیری که در صورت تکمیل میتواند نقش مهمی در اتصال شبکه ریلی ایران به جمهوری آذربایجان، روسیه و کریدورهای شمالی ایفا کند. ظرفیت پایانههای مرزی و زیرساختهای حملونقل نیز محدودیت دیگری است که افزایش ناگهانی حجم تجارت را دشوار میکند.
از سوی دیگر، مسئله فقط ظرفیت نیست؛ هزینه حمل نیز اهمیت تعیینکننده دارد.
فاصله بزرگ هزینه حمل
مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، هزینه انتقال یک کانتینر از چین به ایران از مسیر زمینی را حدود ۱۲ هزار دلار اعلام کرده است؛ رقمی که در مقایسه با حدود ۳ هزار دلار برای مسیر دریایی، اختلاف قابل توجهی دارد.
به این ترتیب، حتی اگر مسیرهای زمینی از نظر فنی امکان انتقال کالا را داشته باشند، استفاده گسترده از آنها میتواند قیمت تمامشده واردات را افزایش دهد. این مسئله برای اقتصادی که به واردات مواد اولیه، کالاهای واسطهای و کالاهای اساسی وابسته است، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نفت؛ پاشنه آشیل مسیرهای جایگزین
محدودیت اصلی اما در بخش انرژی نمایان میشود. حجم نفتی که یک نفتکش بزرگ میتواند حمل کند، با کامیون و قطار به تعداد بسیار زیادی وسیله نقلیه نیاز دارد. بنابراین انتقال صادرات نفت از مسیرهای زمینی نهتنها از نظر ظرفیت، بلکه از نظر زمان، هزینه و زیرساخت نیز با دشواری روبهرو است.
در نتیجه، مسیرهای شمالی و زمینی میتوانند نقش ضربهگیر داشته باشند؛ یعنی بخشی از تجارت ایران را در زمان اختلال در مسیرهای جنوبی حفظ کنند. اما آنها در وضعیت فعلی جایگزین کامل بنادر جنوبی، تردد دریایی و بهویژه صادرات انرژی نیستند.
تابآوری، نه جایگزینی کامل
ایران برای کاهش آسیبپذیری در برابر اختلال دریایی، گزینههایی در اختیار دارد: افزایش استفاده از بنادر شمالی، توسعه تجارت با کشورهای همسایه، فعالتر کردن کریدورهای زمینی و ریلی و استفاده بیشتر از ظرفیت دریای خزر.
با این حال، فاصله میان «داشتن مسیر جایگزین» و «داشتن ظرفیت جایگزین» قابل توجه است. شمال میتواند بخشی از فشار را جذب کند، اما تا زمانی که زیرساختهای ریلی، مرزی و بندری توسعه نیافتهاند، انتقال بخش بزرگی از تجارت کشور به این مسیرها با هزینه و محدودیت همراه خواهد بود.
بنابراین، اگر اختلال در مسیرهای جنوبی کوتاهمدت باشد، شبکه شمالی و زمینی میتواند بخشی از شوک را مهار کند؛ اما در صورت تداوم یا تشدید محدودیت دریایی، مسئله اصلی همچنان ظرفیت حملونقل و صادرات انرژی باقی خواهد ماند.
