به گزارش ماهنامه اقتصاد ۳۶۰
عبور گرما با گامهای کوانتومی از رشتهای به پهنای یک اتم
به گزارش واحد علم و فناوری خبرگزاری صبح اقتصاد از ستاد ویژه توسعه فناوری نانو، کوچکتر شدن تجهیزات الکترونیکی، امکان ساخت ابزارهایی با توان پردازشی بیشتر و ابعاد بسیار محدودتر را فراهم کرده است. ساعتهای هوشمند امروزی، برای مثال، از قدرت پردازشی برخوردارند که در مقایسه با رایانههای مورد استفاده در مأموریتهای فضایی آپولو بسیار چشمگیر است. بااینحال، کوچکسازی قطعات الکترونیکی چالشهای تازهای نیز به همراه دارد. در ابعاد نانومتری، فضای کمتری برای حرکت گرما، جریان الکتریکی و انتقال انرژی وجود دارد و مدیریت حرارتی به یکی از مسائل مهم طراحی تجهیزات پیشرفته تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، شناخت دقیق رفتار مواد در مقیاس اتمی اهمیت زیادی پیدا میکند؛ زیرا ویژگیهایی که یک ماده در ابعاد معمولی از خود نشان میدهد، لزوماً در ابعاد بسیار کوچک ثابت نمیمانند. پژوهشگران دانشگاه کلرادو بولدر (University of Colorado Boulder) در مطالعهای جدید، رفتار انتقال حرارت در شیشه را در ابعادی نزدیک به مقیاس اتم بررسی کردهاند و به نتیجهای غیر منتظره رسیدهاند: شیشهای که در حالت معمول عایق حرارتی ضعیفی برای انتقال گرما محسوب میشود، وقتی به رشتهای با پهنای یک اتم کشیده میشود، میتواند گرما را با کارایی قابلتوجهی منتقل کند.
این پژوهش به سرپرستی لونگجی کوی، استادیار گروه مهندسی مکانیک دانشگاه کلرادو بولدر، انجام شده و نتایج آن در مجله علمی Nature Nanotechnology با عنوان «رسانایی حرارتی شیشه در مقیاس اتمی به ۴۰ درصد حد کوانتومی میرسد» منتشر شده است. یکی از مهمترین یافتههای این تحقیق، مشاهده انتقال حرارت بهصورت گامهای مجزا بود؛ بهگونهای که هر گام معادل حدود ۴۰ درصد بیشینه مقدار گرمایی بود که یک کانال انتقال میتواند بر اساس قوانین فیزیک کوانتومی از خود عبور دهد. به گفته پژوهشگران، این نخستین مشاهده از چنین انتقال حرارت کوانتیدهای است که به ارتعاشات اتمی مربوط میشود.
برای درک اهمیت این نتیجه، باید به سازوکار انتقال گرما در مواد توجه کرد. در بسیاری از مواد جامد، گرما از طریق ارتعاشات اتمها و انتقال این ارتعاشات در ساختار ماده جابهجا میشود. در شیشه معمولی، اتمها برخلاف مواد بلوری، آرایش منظم و دورهای ندارند. این بینظمی باعث پراکندگی ارتعاشات حامل گرما میشود و در نتیجه، انتقال حرارت در شیشه نسبتاً محدود است. به همین دلیل، شیشه در کاربردهای روزمره از جمله پنجرهها برای کاهش تبادل گرما میان محیط داخل و خارج ساختمان استفاده میشود.
اما در آزمایش جدید، شرایط کاملاً متفاوت بود. هنگامی که شیشه به رشتهای با پهنای تنها یک اتم کشیده شد، فضای کافی برای شکلگیری همان بینظمی ساختاری و پراکندگی ارتعاشات در مقیاس معمول باقی نماند. در چنین ابعادی، ارتعاشات اتمی توانستند با مانع کمتری از محل اتصال عبور کنند. بنابراین، مادهای که در ابعاد بزرگ عایق حرارتی شناخته میشود، در مقیاس اتمی رفتار متفاوتی از خود نشان داد و به مسیر مؤثرتری برای انتقال گرما تبدیل شد.
مشاهده چنین پدیدهای بدون ابزار اندازهگیری مناسب امکانپذیر نبود. گروه پژوهشی برای بررسی انتقال حرارت در ابعاد اتمی از ابزاری به نام میکروسکوپ پروب حرارتی روبشی (Scanning Thermal Probe Microscope یا SThM) استفاده کرد. این دستگاه به یک نوک شیشهای مجهز به حسگر دما مجهز است و میتواند تغییرات دما و انتقال گرما را در تماسهای بسیار کوچک اندازهگیری کند. لونگجی کوی این ابزار را به نوک انگشتی بسیار کوچکی تشبیه میکند که قادر است در مقیاس نانو، ویژگیهای حرارتی سطح و تماس میان مواد را بررسی کند.
در آزمایش، پژوهشگران ابتدا دو قطعه شیشه را به یکدیگر فشردند و سپس بهآرامی آنها را از هم دور کردند. با افزایش فاصله، محل تماس میان دو قطعه بهتدریج باریکتر شد تا در نهایت به رشتهای با پهنای یک اتم رسید و سپس گسسته شد. میکروسکوپ حرارتی در تمام این فرایند، انتقال گرما را در محل اتصال اندازهگیری کرد. به این ترتیب، محققان توانستند تغییر رفتار حرارتی ماده را همزمان با کاهش ابعاد تماس و رسیدن آن به مقیاس اتمی بررسی کنند.
اهمیت این دستاورد تنها به شناسایی یک رفتار غیرمنتظره در شیشه محدود نمیشود. دیاکسید سیلیکون، که ماده اصلی بسیاری از انواع شیشه است، در ساخت تراشههای رایانهای امروزی بهعنوان یک لایه عایق کاربرد گستردهای دارد. با کوچکتر شدن ابعاد قطعات و افزایش تراکم اجزای الکترونیکی، مدیریت گرمای تولیدشده درون تراشهها دشوارتر میشود. شناخت نحوه انتقال حرارت در مواد عایق و نیمهرسانا در مقیاس اتمی میتواند به مهندسان کمک کند تا ساختارهای مناسبتری برای کنترل دما، افزایش بازده انرژی و بهبود قابلیت اطمینان تجهیزات طراحی کنند.
پژوهشگران معتقدند ابزار توسعهیافته در این مطالعه میتواند برای بررسی انتقال حرارت در طیف گستردهای از مواد، از فلزات گرفته تا عایقها و نیمهرساناها، به کار گرفته شود. بهویژه نیمهرساناها که اجزای اصلی تجهیزات نانوالکترونیکی را تشکیل میدهند، از حوزههای مهم کاربرد این فناوری هستند. این میکروسکوپ میتواند بهعنوان یک ابزار تشخیصی دقیق، اطلاعاتی درباره رفتار حرارتی مواد و نقاط ضعف احتمالی در طراحی تجهیزات الکترونیکی فراهم کند.
گروه پژوهشی همچنین در نظر دارد حساسیت اندازهگیری این ابزار را افزایش دهد تا امکان ثبت دقیقتر پدیدههای حرارتی در ابعاد بسیار کوچک فراهم شود. توسعه چنین حسگرهایی میتواند به مطالعه مسائل بنیادی انتقال انرژی و بررسی ویژگیهایی کمک کند که با روشهای اندازهگیری متداول قابل مشاهده نیستند.
در مجموع، این تحقیق نشان میدهد که کوچکسازی مواد تا مقیاس اتمی میتواند رفتارهای فیزیکی کاملاً متفاوتی را آشکار کند. مشاهده انتقال حرارت کوانتیده در رشتهای شیشهای با پهنای یک اتم، علاوه بر گسترش شناخت دانشمندان از خواص حرارتی مواد، ابزار تازهای برای بررسی چالشهای مدیریت گرما در نسل آینده تجهیزات نانوالکترونیکی فراهم میکند.
